Grossi Astana'ya Gidiyor: Nükleer Dönüşün Sessiz Koreografisi

Bu haftanın Avrasya diplomasi takviminde en önemli randevu Brüksel'de, Riyad'da ya da Moskova'da değildir. Astana'dadır; burada Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Genel Müdürü Rafael Grossi'nin yakında gelmesi beklenmektedir. The Astana Times bu hafta ziyareti doğruladı. Diğer her şey alt metindir — ve alt metin son derece yüksek seslidir.

Tüm konuşmayı çerçeveleyen rakamla başlayalım: Brent petrol bu sabah varil başına 105,95 dolardan işlem görüyor, yüzde 0,61 yükseliş gösteriyor. Ruble dolar karşısında 71,25'te, üçte bir puan değer kaybediyor. Bunlar kriz rakamları değildir. Bunlar, üç haneli petrol fiyatını ve yönetilen bir Rus para birimini sessiz sedasız olağanlaştıran; bunu açıkça dile getirmeksizin, enerji güvenliğinin bir sonraki aşamasının nükleer enerji olacağına karar vermiş bir dünyanın rakamlarıdır.

Kazakistan bunu herkesten daha iyi anlamaktadır. Hangi araştırmaya güvenildiğine bağlı olarak, dünyanın işletilebilir uranyum rezervlerinin yaklaşık yüzde kırkını barındırmaktadır. IAEA'nın bizzat ebelik ettiği kullanılmış yakıt bankasına ev sahipliği yapmaktadır. Geçen yıl ise referandumla vatandaşları ülkenin ilk nükleer santralini inşa etmeye oy verdi. Ayrıntılar — tedarikçiler, finansman, yakıt döngüsü — diplomatik açıdan çözümsüz kalmaya devam etmektedir, diyelim.

Grossi'nin adım attığı ortam işte budur.

Reaktör ortağının seçimi, Astana'nın bu on yıl içinde vereceği tek en önemli endüstriyel karardır. Rosatom istiyor. Çin Ulusal Nükleer Şirketi istiyor. Kore-Fransız bir konsorsiyum istiyor. Her teklif, beton ve çeliğin çok ötesinde bir jeopolitik bedel taşıyor. Moskova'yı seçin; Kazakistan, üç yıldır özenle zayıflattığı bir bağımlılığı derinleştirecektir. Pekin'i seçin; farklı bir çekim alanını kabul edecektir — daha az nasihat veren ama daha uzun hafızalı bir alan. Batı konsorsiyumunu seçin; enerji şebekesinin kalbine yaptırım uyum rejimini davet etmiş olacaktır.

"Yeni enerji düzeninde, yakıt çubuğunu kontrol eden ülke odayı kontrol eder — ve Kazakistan, on yıldır kimse fark etmeden odayı elinde tutmayı öğrenmiştir."

Grossi'nin buradaki rolü inceliklidir. IAEA kazananları seçmez. Ancak ajansın onayı — güvenceler, yakıt arzı ve atık protokolleri konusundaki — herhangi bir anlaşmayı finanse edilebilir kılan onay belgesidir. Astana'daki varlığı piyasaya şunu söyler: Kazakistan ne seçerse seçsin, bunu uluslararası çerçevenin dışında değil, içinde seçecektir. Kuzeyindeki komşusunun Batı finansal altyapısından koparıldığını izlemiş bir ülke için bu sinyal, tek bir sözleşmeden çok daha değerlidir.

Bir ikinci katman daha var. Kazakistan, uzaktan bakıldığında neredeyse şüphe uyandıracak ölçüde dengeli görünen bir dış politikayı sessizce inşa etmektedir. Yalnızca bu hafta Astana, Kenya ile yeni bir işbirliği çerçevesi açıkladı — orta güçlerin önümüzdeki on yılın ticaretini nereye yönlendireceğine ilişkin her şeyi söyleyen alışılmadık bir ortaklık. Kazak şarkıcı ve BM İyi Niyet Elçisi Dimash Kudaibergen, insani bir misyon kapsamında Bangladeş'te Rohingya kültür merkezlerini ziyaret etmektedir. Yumuşak güç, sert uranyum ve taraflardan herhangi birini seçmeyi reddeden bir diplomatik duruş. Bu, bozkır paltosuna bürünmüş Singapur modelidir.

Moskova elbette izlemektedir. Bu haftanın rublesindeki mütevazı değer kaybı Kazakistan'la ilgili değildir — nadiren öyle olur — ama makro tablo önem taşımaktadır. Rusya, Kazak transit geçişine, uranyum zenginleştirme işbirliğine ve Kazakistan'ın paralel ithalata göz yumma isteğine muhtaçtır. Astana başka bir tarafla mutabakat zaptı imzaladıkça bu üç kaldıraçtan her biri biraz daha aşınmaktadır. Kremlin'in tarihsel yanıtı, Hazar boru hattındaki vidaları sıkmak ya da kuzeydeki Rus nüfusuna yönelik ani bir ilgiyi yeniden keşfetmek olmuştur. Her ikisini de yakından takip edin.

Körfez de izlemektedir. Riyad ve Abu Dabi, Kazak nükleer referandumunu bir satranç oyuncusunun yayımlanmış bir oyunu incelediği dikkatle incelemiştir. Suudi Arabistan'ın kendi sivil nükleer hırsları aynı sorunun üzerinde çıkmaza girmiştir: kimin yakıt döngüsü, kimin güvenceleri, kimin veto hakkı. Astana iğneyi ipliğe geçirebilirse — Rus uranyumu ve IAEA denetimiyle Batı ya da Kore reaktörü — Körfez'in kopyalayabileceği bir kılavuz yazmış olacaktır. Grossi'nin programının Orta Asya'nın çok ötesine taşan önemi bundandır.

Bu arada sistemdeki gürültü sürüyor. Washington, Raul Castro hakkında iddianame düzenledi; bu hamle devlet adamlığından çok arkeoloji gibi görünmektedir. Nvidia 58,3 milyar dolarlık rekor kâr açıkladı; bu da küresel ekonominin gerçek başkentinin artık nerede olduğunu gözler önüne sermektedir. Endonezliler sel müdahalesi gerekçesiyle kendi hükümetlerine dava açmaktadır. Gürcistan ise biraz kasvetli bir biçimde, Avrupa Konseyi üyeleri arasında en yüksek dördüncü cezaevi nüfus oranına sahip konuma gelmiştir. Dünya gürültülüdür. Astana ise fısıldamaktadır — ve bu fısıltı, yirmi birinci yüzyıla kimin güç vereceği üzerinedir.

Masada açık defterle sürekli döndüğüm soru şudur: Grossi eve döndüğünde bir süreci mi onaylamış, yoksa bir ortağı mı kayırmış olacaktır? Çünkü bu işte, o iki fiil arasındaki fark gigawatt ve on yıllarla ölçülür.

Bildirinin dilini dikkatle izleyin. Sıfatlar size her şeyi söyleyecektir.