Meta Gözlükleri Dosyası: Yapay Zeka Yasası'nın Tam Olarak Öngörmediği Bir Test Vakası
Haklar örgütleri ve düzenleyiciler giyilebilirlerin yasaklanmasını istiyor. Asıl soru şu: hangi düzenlemenin hangi maddesi gerçekten işe yarıyor — ve kim önce harekete geçiyor?
Berlin'den bu haftanın çağrısı nettir: Meta'nın kameralı gözlükleri Almanya'da geniş ölçekte yaygınlaşmadan önce yasaklayın. Haklar örgütleri bu koroyu desteklemiştir; veri koruma otoriteleri ise düzenleyicilerin alıntılanmadan duyulmak istediklerinde kullandıkları o özgün üslupla tüketici riskinin gerçek olduğunu ima etmişlerdir. Siyasi hava açıktır. Hukuki araç ise çok daha az bellidir.
Metinlerin gerçekte ne söylediğinden başlamak gerekir; zira bu dosya metinlerin söyledikleriyle kazanılacak ya da kaybedilecektir. Ağustos 2025'ten itibaren genel amaçlı ve yüksek riskli sistemlere yönelik yükümlülükleri yürürlüğe girmeye başlayan Yapay Zeka Yasası, 'akıllı gözlük' başlığı taşıyan bir madde içermemektedir. İçerdiği Madde 5, 2023-2024 triyalogu sırasında üye devletlerin çetin bir şekilde müzakere ettiği istisnalara tabi olarak halka açık alanlarda gerçek zamanlı uzaktan biyometrik tanımlamayı da kapsayan belirli uygulamaları yasaklar. Video akışı yapan ve yüzleri tanıyabilen bir modele bağlı bir tüketici giyilebilirinin Madde 5'in kapsamına mı yoksa yalnızca yakınına mı girdiği sorusu, şu anda Münih, Paris ve — bu önemlidir — Dubai'deki her uyum müdürünün dış danışmanlarına yönelttiği sorudur.
GDPR ise 2018'den bu yana sessizce yanıtla beklemiştir. Madde 6, kişisel verilerin işlenmesi için yasal bir dayanak zorunlu kılar. Berlin U-Bahn peronunda görüntüye alınan rastgele bir vatandaş hiçbir şeye rıza göstermemiştir. Hamburg veri koruma otoritesi bu noktayı on yılı aşkın bir süre önce kameralı gözlüklerin önceki kuşağı için dile getirmiştir; hukuki analiz değişmemiştir, yalnızca lensin arkasındaki işlem gücü değişmiştir.
Peki neden yeni bir yasağa bu kadar iştah var? Çünkü uygulama gerçek sınavdır; milyonlarca kişinin giydiği bir tüketici cihazına karşı GDPR'ı uygulamak ise hiçbir denetim otoritesinin üstlenmek istemeyeceği bir kabustur. Bir turiste para cezası veremezsiniz. İlke olarak bir ürünü kısıtlayabilirsiniz. Haklar örgütlerinin savunduğu yaklaşım da budur: Yapay Zeka Yasası'nın pazar gözetim mimarisini ya da Genel Ürün Güvenliği Tüzüğü'nü kullanarak cihazı raflardan uzak tutun; hiçbir zaman ölçeklenemeyecek idari süreçler içinde giyenlerin peşine düşmeyin.
Bu da kurumsal koreografiyi gündeme getirir. Komisyon öneride bulunur ve Yapay Zeka Yasası'nın uygulanması konusunda geçen yıl kurulan Yapay Zeka Ofisi aracılığıyla koordinasyon sağlar. Ancak iç pazarda bir ürünü kısıtlama yetkisi, Yapay Zeka Yasası'nın VII. Bölümü çerçevesinde hareket eden ulusal yetkili makamlara aittir; Komisyon, bir ulusal tedbirin Birlik genelinde kaygı yaratması hâlinde müdahale etmeye yetkilidir. Almanya'nın tek başına harekete geçmesi bir emsal oluşturur. Almanya'nın Fransa ve Hollanda ile birlikte harekete geçmesi bir politika oluşturur. Şimdiye kadar yalnızca Berlin adım atmıştır.
Uzlaşma tarihi burada belirleyicidir. Yapay Zeka Yasası müzakereleri sırasında biyometrik tanımlama yasağına yönelik kolluk istisnalarını korumak için en çok baskı yapan taraf Fransa olmuştur; bu istisnaları daraltmak için en çok çabalayan taraf ise Parlamento'daki Yeşiller ve birkaç liberal delegasyonun liderlik ettiği gruptur. Ortaya çıkan metin bir doktrin değil, bir ateşkestir. Fiilen ortam biyometrik işlemi gerçekleştiren bir tüketici giyilebiliri, tam da bu ateşkesin çözüme kavuşturmadığı durumdur. Konsey'in Telekomünikasyon ve Bilgi Toplumu çalışma grubunun istemediği bir gündem maddesini gündemine almasını bekleyin.
Şimdi bu dosyanın Körfez'e yansımasına gelelim; zira köşe yazısı asıl değerini burada kazanıyor. KİK'teki perakendeciler — özellikle gümrüksüz satış operatörleri — Frankfurt ve Paris üzerinden geçen müşteri kitlesi için bu cihazları stoklarında bulundurur. Almanya'nın pazar kısıtlaması Dubai rafını bağlamaz; ancak Avrupalı yan kuruluşları ya da Avrupa'ya veri akışı olan Körfez merkezli her grup için risk hesabını yeniden şekillendirir. Kurumsal dağıtım amacıyla gözlükleri değerlendiren Emiratili ve Suudi işletme alıcıları, cihazın on iki ay içinde CE işareti taşıyıp taşımayacağını görmek için şimdilik bekleyecektir. Brüksel etkisi bir anlaşma gerektirmez; bir satın alma müdürünün bir uyum notu okumasını yeterlidir.
Bir insani not, çünkü dosyalar insanlar tarafından şekillenir. Yasaklanan uygulamalar konusunda ulusal tepkileri koordine etmekten sorumlu Yapay Zeka Ofisi yetkilisinin, düzenlemenin yapısı gereği, üye devletlerin ardından görmezden gelmekte özgür olacağı rehberlik belgeleri üretmesi beklenmektedir. En son sayıma göre, piyasadaki her genel amaçlı modeli kapsayan bir iş yüküyle karşı karşıya olan bu yetkili, otuzdan az kişilik bir ekibe sahiptir. Yapay Zeka Yasası'nın vaat ettiği ile uygulama kapasitesinin gerçekte sunabildiği arasındaki derin uçurum, önümüzdeki on sekiz ayın asıl hikâyesidir. Gözlükler bu uçuruma tutulan yalnızca ilk aynadır.
Bir yasak gelebilir. İşlevsel bir uygulama rejimi kurmak çok daha uzun sürer. Okuyucular birincisini değil, ikincisini izlemelidir.