Döviz Çıpası Portatif Bir Kulübede Başlar: Ortak Konut Bizi Riyad'ın Doları Hakkında Ne Söylüyor?

Riyad'ın doğusundaki bir sanayi bölgesinde belirli bir sokaktan başlayalım. Burada Rafiq adını verdiğimiz — zira Qiwa genelgesi adını vermiyor — Bangladeşli bir kaynakçı, yattığı yatak için cebinden tek kuruş ödemez. Bunu işvereni öder. Bu maliyet, kısa süre öncesine kadar kimi firmaların ödediği, kimilerinin ise sessiz sedasız ödemeyi geçiştirdiği bir kalem haliydi. Bu haftadan itibaren söz konusu maliyet, dört mesleki kategoride gruplandırılmış 527 meslekte yirmi ve üzeri işçi çalıştıran tüm kuruluşların karşılamak zorunda olduğu bir yükümlülük hâline geldi. Qiwa platformu ortak konutu zorunlu kıldı. Bir yatak. Bir işveren. Bir kural.

Yatak merdivenin en alt basamağıdır. Onun üzerindeki her şey — hane bütçesi, belediye planı, egemenin doları 3,7500'e sabitleyen kuru — o yatağı nasıl fiyatlandırdığınıza bağlıdır. Bu bir Pazar yazısı olduğu için merdiveni yavaşça tırmanacağız.

**Birinci basamak: hane.** Rafiq'in eve gönderdiği havale, aslında iki sayının bir fonksiyonudur: maaşı ve Suudi Arabistan'daki ücret dışı geçim maliyeti. İşveren konutu karşılarsa havale artar; işçi karşılarsa havale düşer ve işçinin açıklanan ücreti kabul etme isteği de düşer. Qiwa kuralı konut maliyetini işçinin defterinden işverenin defterine aktarır. Rafiq açısından maaş günü görünür hiçbir şey değişmez — bordrodaki rakam geçen ayki ile aynıdır. Değişen şey örtük ücrettir, yani toplam tazminattır; bu da firmanın ortak yatağı sağlamak için harcadığı miktar kadar artmıştır. Bunu Chattogram'da geçindirdiği haneyle çarpın: Qiwa genelgesi, Taka cinsinden sessiz bir zam niteliği taşır.

**İkinci basamak: firma.** Orta düzey bir iç mekan işinde kırk kişilik ekip çalıştıran bir müteahhit, bir ay önce sahip olmadığı ya da resmi olarak kayıt altına almadığı sabit bir maliyetle karşı karşıyadır. Üç seçeneği ve yalnızca üç seçeneği vardır. Maliyeti kendisi üstlenebilir ve marjının erimesini izleyebilir. Bunu ana müteahhide yansıtabilir; ana müteahhit de geliştiriciye, geliştirici de son alıcıya ya da kamu müşterisine yansıtır. Ya da ekibini yirminin altına çekerek kuralın kapsamından çıkabilir. Üçüncü seçenek, düzenleyicilerin her zaman küçümsediği ve firmaların her zaman önce denediği seçenektir. Önümüzdeki iki çeyrekte, on dokuz işçilik yan şirketlerin sessiz sedasız çoğaldığına tanık olun. Kural elbette revize edilecektir. Her zaman olur.

Küçülemeyecek firmalar — Suudi Arabistan'ın görkemli inşaat hattını inşa eden büyük müteahhitler — için maliyet gerçektir ve yukarıya aktarılması kaçınılmazdır. Bir işçi refahı genelgesinin inşaat maliyeti genelgesine dönüştüğü mekanizma budur; ki bu da bir enflasyon girdisi demektir.

**Üçüncü basamak: şehir.** Riyad, yirmi ve üzeri işçi çalıştıran kuruluşların yoğunlaştığı ve 527 mesleğin — şantiye işleri, lojistik, konaklama destek hizmetleri, hafif imalat — en sık görüldüğü yer olduğundan test vakası olarak öne çıkar. Zaten uyumlu işçi konut stoğu yetersizliğiyle boğuşan bir belediyede bu stoka yönelik zorunlu bir talep eğrisi oluşmuştur. İşçi konutu inşa eden geliştiricilerin artık kiracısı işçi değil, işverendir; işverenler ise işçilerden daha güvenilir borçlulardır. Amaca özel inşa edilmiş işçi konutlarındaki getiriler sıkışmaya başlayacaktır. Bu amaçla tahsis edilmiş arsa fiyatları yükselecektir. Bunların hiçbiri bu çeyrekte bir manşet endeksinde yer almayacak; ancak tümü söz konusu varlık sınıfına sahip firmaların sessiz hesaplarında kendini gösterecektir.

Şehir üzerindeki ikinci dereceden etki daha ince bir nitelik taşır. İşverenler işçileri belirli bir standartta barındırmak zorunda kalırsa, gayri resmi konaklama stoğunun en kötüsü — kırk yataklı dönüştürülmüş villalar, depo asma katları — piyasadan çekilir. Bu stok ortadan kalkmaz; çoğu zaman resmi piyasadan dışlanan Suudi kiracılar için düşük gelirli konut olarak yeniden kullanıma açılır. Kural, kentin gelir dilimleri arasında metrekareleri yeniden dağıtır. Buna bordro düzenlemesiyle kentsel planlama denebilir.

**Dördüncü basamak: ülke.** Burada rakamlar ilginçleşiyor ve Körfez merkezli okuyucu dikkatini vermeye başlıyor. Suudi Arabistan, 3,7500 seviyesinde bir dolar çıpası işletiyor. Bu çıpa, Suudi ekonomisinin tek en önemli fiyatıdır ve söylemle değil, cari hesap ile arkasındaki rezervlerle korunur. Cari hesap, ilk yaklaşımla, hidrokarbon ihracat geliri eksi ithalat eksi havale çıkışına eşittir. ABD'nin haftalık ham petrol üretimi bu hafta günlük 13.979 bin varil olarak açıklandı — bu rakam, Suudi Arabistan'ın on yıl önceki fiyat belirleyici konumunun artık geride kaldığını ve cari hesabın gelir tarafının bir kol değil, sabit bir veri olduğunu hatırlatıyor.

Eğer bir kol varsa, bu ithalat ve havale tarafındadır. Suudi Arabistan'dan çıkan havaleler, ödemeler dengesindeki en büyük kalemlerden biridir. Yabancı işçi gücünün örtük ücretini artıran her şey havale çıkışını artırır. İnşaat maliyet tabanını artıran her şey ithalat faturasını artırır; zira Suudi Arabistan inşaatlarda kullandığı malzemelerin önemli bir bölümünü ithal eder. Qiwa kuralı, bu merdivenin bu basamağından okunduğunda, cari hesap düzeyinde marjinal ölçüde dolar aleyhine bir etki yaratır. Marjinal. Felaket yaratacak ölçüde değil. Çıpanın arkasındaki rezervler, bir ortak konut genelgesinin onları sarstığına izin vermeyecek kadar derindir. Ancak seyahat yönü önemlidir; çünkü piyasanın fiyatladığı şey seyahat yönüdür.

**Beşinci basamak: sistem.** Şimdi tamamen geri adım atın. Suudi Arabistan eş zamanlı olarak şu üç hedefe koşuyor: büyük ölçekte yabancı işgücü gerektiren Vizyon dönemi yatırım programı; bu işgücünün istihdam koşullarını resmileştirmeyi zorunlu kılan yerelleştirme programı; ve cari hesabın savunulabilir kalmasını gerektiren döviz çıpası. Bu üç hedef açık bir çatışma içinde değil, ama süregelen sessiz bir müzakere içindedir. Qiwa genelgesi bu müzakerenin bir turudur. Resmileştirme vidasını bir tur sıkar. İşgücü maliyet tabanını bir artış kadar yükseltir. Ve örtük olarak şunu kabul eder: rezerv pozisyonu ile hidrokarbon gelir kalemi çıpayı tuttuğu sürece, cari hesap bu artışı absorbe edebilir.

Öte yanda BAE, 3,6725'teki çıpasıyla izleyip notlar alıyor. Emirlikler farklı bir işgücü modeli ve farklı bir mali yapı işletiyor; ancak politika sorusu aynı: Bölgesel maliyet eğrisinden kopmadan yabancı bir işgücünü nasıl resmileştirirsiniz? Körfez'deki her devlet bu soruyu önümüzdeki beş yıl içinde yanıtlayacak. Suudi Arabistan bu soruyu ilk yanıtlayan, üstelik çoğu okuyucunun geçip gideceği bir platform genelgesiyle bunu kamuoyu önünde yapan ülke olacak.

İroniler de işte tam burada sessizce birikiryor. Qiwa'nın konut maliyetlerini işçilerden firmalara aktardığı haftanın aynısında, Sermaye Piyasası Kurumu başkanı ile PIF genel müdürü iş birliğini güçlendirmeyi görüşmek üzere bir araya geliyor — bu, işgücü maliyet tarafı yeni bir ağırlaşma ekleyen aynı defterin sermaye oluşumu tarafıdır. Bir el girdi maliyetini artırırken öte el, girdi maliyetini karşılayacak projeleri finanse edecek sermaye havuzunu derinleştiriyor. Sistem tutarlı. Aynı zamanda pahalı. Tutarlılığın bedelini biri ödüyor ve bu hafta ödeyen, teklifine yirmi yatağın maliyetini dahil etmemiş olan orta ölçekli müteahhit.

Merdivenden inin. Sistem karşılayabileceği marjinal maliyeti absorbe eder; Rafiq yatağını korur, yan dairesindeki kaynakçının artık bir yatağı var.