İki Haftada Üç Elektrik Kesintisi: Gürcistan'ın Şebekesi Siyasetin Söylemediklerini Söylüyor
Bir ülke iki hafta içinde üç kez ülke çapında karanlığa gömüldüğünde, arıza artık teknik olmaktan çıkmıştır. Tiflis'te bir kişi, bir sonraki kesintinin önüne geçmenin maliyetini onu sineye çekmenin maliyetinden yüksek bulmuştur — ve o kişi Irakli Kobakhidze için çalışmaktadır.
Bir kez çöken şebeke kaza sayılır. İki kez, uyarıdır. On beş günde üç kez ise artık bir politikadır — birisi sonraki kesintiye karşı korumanın maliyetinin bunu sineye çekmenin maliyetinden yüksek olduğuna karar vermiştir ve bu kişi Irakli Kobakhidze için çalışmaktadır.
5 Ağustos akşamı Gürcistan yeniden karanlığa gömüldü. Temmuz sonundan bu yana yaşanan üçüncü ülke çapında kesintiydi. İçişleri Bakanlığı olağan güvencelerini sıraladı; iletim operatörü ise zamanı gelince içinde «kademeli arıza» geçen bir rapor hazırlayacaktır. Ancak asıl ilginç soru, arızaya yol açan trafoyla ilgili değildir. Asıl ilginç soru şudur: İşleyen bir ekonomiye, Karadeniz kıyısına ve kritik altyapıya yirmi yıllık donör yatırımına sahip bir Avrupa aday ülkesi, neden Şubat ayındaki bir Sovyet banliyösünün düzenliliğiyle karanlığa gömülmektedir?
Gürcistan'ın şebekesi, 2003 sonrasında büyük ölçüde dış kaynaklı parayla yeniden inşa edildi. Donanım sorun değil. Sorun, bu donanımdan son üç yılda ne yapmasının istendiği ve bunu kimin istediğidir. İktidar partisi, 2022 sonrasında gelen her türlü Rus sermayesini, turizmini ve yeniden ihracat akışını absorbe edecek biçimde ekonomik modelini dönüştürdükten bu yana, elektrik talebi şebekenin hiçbir zaman kaldırmak üzere tasarlanmadığı şeylere yönelmiştir. Kazakistan'dan sürülen kripto operatörleri için veri merkezleri. Yaptırım altındaki tedarik zincirlerinden çekilen alüminyum ve çimento. Batum'daki yaz turist yükü artık endüstriyel bir müşteri gibi davranmaktadır. Devletin kendi rakamları, yayımlandığında, tüketimin iletim altyapısı yükseltmelerinden çok daha hızlı büyüdüğünü ortaya koymaktadır.
Bu bir bahisti. Bahis şuydu: Arbitraj geliri — yaptırım arbitrajı, yeniden ihracat arbitrajı, enerji arbitrajı — şebekeyi aşırı yükleyen bu yapının maliyetini karşılayacak kadar büyük olacak ve fatura bir sonraki seçimden sonra, öncesinde değil, gelecekti. O bahis artık bir Salı akşamı, karanlıkta, masaya yatırılmış oldu.
Üçüncü kesintinin salt utanç verici olmakla kalmayıp siyasi açıdan da ağır bir bedele dönüşmesini sağlayan şey, aynı haber döngüsünde yaşananlardır. Yıllardır Tiflis içinden hükümet karşıtı protestoları takip eden Macar gazeteci László Róbert Mézes, ışıkların söndüğü gün göç yetkilileri tarafından gözaltına alındı. Birleşik Ulusal Hareket kongreye toplanarak Irakli Pavlenishvili önderliğinde geçici bir yönetim konseyi seçti ve muhalefetin zeminin nihayet kaydığını hissettiği anlarda kaleme aldığı türden bir bildiri yayımladı. Bu üç olaydan hiçbiri diğerlerine yol açmadı. Ama hepsi aynı hikâyenin parçaları olarak okunabilmektedir: Ülkeyi yönetmenin yükünün onu daraltmanın yükünden daha ağır hale geldiğine karar vermiş bir hükümet.
Bu refleks, mevcut kabineden çok daha eskiye uzanıyor. Gürcistan hükümetleri bağımsızlıktan bu yana altyapıyı siyasi bir varlık olarak ele alma eğilimindedir — bir seçimden önce görünür biçimde sunulan, bir seçimden sonra ise sessizce çürümeye terk edilen bir şey. Kobakhidze döneminde değişen şey, talep eğrisinin bileşimidir. Tüketimiyle iletim ağını artık strese sokan müşteriler, orantısız biçimde, Gürcistan'daki varlıkları iktidar partisinin ekonomik tezinin ta kendisi olan müşterilerdir. Gelişi altı ay önce «doğrudan yabancı yatırım» başlığı altında dosyalanan Rus mülkiyetindeki bir veri merkezine yük yönetimi konusunda ders veremezsiniz.
Bu konunun Avrupa çerçevesi, yorumların büyük çoğunluğunun hata yaptığı yerdir. Brüksel, Gürcistan'daki kesintileri bir yönetişim sinyali olarak okuyor: aday statüsünün erken tanındığının, hukukun üstünlüğündeki gerilemenin işlevsel bir maliyeti olduğunun, ülkenin sürüklendiğinin kanıtı. Bu doğrudur ve büyük ölçüde işe yaramaz. Komisyon'un araçları arasında hiçbir şey bir trafoyu onarmaz. Önem taşıyacak kaldıraç — örneğin makro-mali yardımın kalan dilimlerini şeffaf şebeke denetimlerine bağlamak — Brüksel'de bir siyasi irade gerektirmektedir; oysa mevcut Komisyon, kamuoyu önünde silip attığı bir hükümet söz konusu olduğunda bu iradenin zaten bulunmadığını göstermiştir.
Moskova aynı kesintileri farklı biçimde okuyor ve analizin bu noktada dürüst olması gerekiyor. Şebekesi kırılgan, gazetecileri gözaltına alınan, muhalefeti sokakta değil bir kongre salonunda yeniden örgütlenen bir Gürcistan, herhangi biri için bir model proje olmaktan çıkmış bir Gürcistandır. Bu durum Kremlin'e yaramaktadır. Hiçbir maliyeti yoktur. Tanka gerek yoktur. 2026 için «Gürcistan'ı istikrarsızlaştırma» adı altındaki Rus bütçe kalemi, tahmin edilebileceği üzere, son derece küçüktür; zira işi elektrik faturası yapmaktadır.
Bu okumayı yanlışlayacak olan şey: Temmuz-Ağustos kesintilerine ilişkin, sorumlu tarafların ismiyle zikredildiği ve maliyetlendirilmiş bir iyileştirme planı içeren, ciddi, kamuoyuyla paylaşılmış, bağımsız bir denetimin sonbaharda önce sunulmasıdır. Bunu doğrulayacak olan ise: bir başka kesinti, bir başka muğlak açıklama ve iletim operatöründe hiçbir bakanın görevini kaybetmediği sessiz bir yeniden yapılanmadır.
İkinci senaryoyu birinciyle kıyaslandığında yaklaşık dört kat daha olası buluyorum. Şebeke, hükümetin aksine, ne taşıyabileceği konusunda yalan söylemez.