Oleshky, 270 Mahkum, Bir Dizel Tankeri: Washington'ın Anlaşma Demediği Anlaşmanın Anatomisi

Cuma günü 40.000 ton Rus dizeli taşıyan bir tanker, Amerikalı alıcılar için limandan ayrıldı; 270 Ukraynalı esir Rusya'dan, 270 Rus ise Ukrayna'dan ülkesine döndü; ABD first lady'si, işgal altındaki Oleshky'de — Dnipro'nun karşı yakasında, Herson'a bakan kasabada — tahminen 2.000 yaşlı sakin ile yaklaşık 50 çocuğun ziyaret edilebilmesi, sayılabilmesi ve dileyenlerin başka bir yere götürülebilmesi için yerel bir ateşkes ilan etti. Üç işlem, tek bir takvim günü, tek bir örtük fiyat listesi. Soru, Washington'ın Moskova ile müzakere edip etmediği değil — bunu açıkça yapıyor. Soru şu: Trump yönetimi, Vladimir Putin'i masada tutmak için önceden ne ödüyor ve teslim edilen şeyler geri alınabilir türden mi?

Dizelden başlayalım; çünkü dizel, Kremlin'in dünyanın görmesini istediği parça. Dmitry Peskov, ilk sevkiyatın «hedeflenen alıcılara» doğru yola çıktığını doğruladı. Alexander Novak da bunu iki gün önce duyurmuştu. Donald Trump'ın Putin'le yaptığı Ekim görüşmesinin ardından tanımladığı paket her ölçüde büyük: hemen 300.000 ton, Kasım'da 500.000 ton daha, «hemen ardından» bir milyon ve «kısa süre içinde» üç milyon ton daha. Bu tonajların söz verilen takvimde gelmesi ayrı bir meseledir — Rus rafineri kapasitesi, bir yıllık Ukrayna uzun menzilli saldırılarıyla ciddi biçimde zayıflamıştır; dizel söz vermek, dizel üretmekten çok daha ucuzdur. Ama siyasi olgu çoktan kayıt altına alındı. Yaptırım uygulayan gücün bizzat kamuoyu önünde, yaptırımlara tabi bir ihracatçıya son çare alıcı sağladığı görülüyor.

Moskova tam olarak ne aldığını biliyor. Federasyon Konseyi Başkan Yardımcısı Konstantin Kosachev bu hafta devlet ajansına yaptırımların «sonsuz olmasa da en azından son derece uzun vadeli bir olgu» olduğunu söyledi; zira bunları kaldırmak için ne kongre çoğunluğu ne de AB oybirliği sağlanabilir. Onun öngörüsü, kaldırmadan çok daha incelikli ve Kremlin'e daha yararlı: Kosachev, mevcut azami düzeyde sürdürülmesi bu yaptırımları oluşturanların çıkarlarına aykırı olduğu için rejimin zamanla gevşetileceğini ima etti. Senato Rusçasından çevirince: yaptırımların kaldırılmasına gerek yok. İstisnalara ihtiyaç var. Bir tankere izin, bir lisansa ses çıkmaz, uygulamanın elverişsiz yerlerde zayıflamasına göz yumulur. Dizel anlaşması bu kalıbın prototipi. Kosachev kendi iç kamuoyuna bir zafer kutlamalarını değil, kalıcı bir düzeni tanımalarını söylüyor.

Şimdi insani bilançoya. 270'e 270'lik takas, Mayıs'ta arabuluculuğu yapılan ve her iki tarafta 2.000 kişiye ulaşması öngörülen sürecin üçüncü aşaması; Ukrayna'ya döndürülenlerin büyük çoğunluğu Mariupol savunucuları, aralarında Temmuz 2022'deki Olenivka saldırısında ölmüş sayılan beş kişi de var. Bunlar sembolik rakamlar değil. Her biri, kırk aydır kendine özgü bir yasla yaşayan bir aile demek. Oleshky koridoru ise ölçek olarak daha küçük ama yenilik olarak çok daha büyük: adı geçen arabulucu Dışişleri Bakanlığı değil, first lady'nin ofisi; mekanizma — Rus ve Ukraynalı sivil yetkililerin işgal altındaki bir kasabayı birlikte ziyaret etmesi, yaklaşım güzergahlarının mayından temizlenmesi ve sakinlere gidecekleri yeri seçme hakkı tanınması — bu savaşta Moskova'nın kontrolündeki bir toprakta ilk kez deneniyor. 29 Ekim'de işe yararsa, bu da bir prototip olacak.

Benim okumama göre bu üç iplik paralel değil. Tek bir halat oluşturuyorlar. İnsani çıktılar — esirler, tahliye koridoru, Kyiv'in kamuoyu önünde Washington'a ve BAE'ye teşekkür ettiği Hubbard serbest bırakma — Trump yönetiminin hem iç kamuoyuna hem de Kyiv'e gösterebileceği şeyler. Dizel ise Moskova'nın bu çıktıları üretmeye devam etmesi karşılığında elde ettiği şey. Volodymyr Zelenskyy, anlaşma duyurulduğunda tam da bunu söyledi: Rus dizel ihracatına yönelik kısıtlamaların gevşetilmesi, esiri doğuran savaşı finanse etmeye yardımcı oluyor. Yanılmıyor; bunu kamuoyu önünde dile getirmesi ise Kyiv'in ödenecek bedel konusunda önceden bilgilendirilmediğine işaret ediyor.

Bu tablonun en çok benzediği şey, Soğuk Savaş silah kontrolü değil — her iki tarafın doğrulanmış bir denge üzerinde kilitleniği o dönem. Daha çok 1990'ların sonundaki Irak yaptırımlarındaki istisna ekonomisini andırıyor; insani istisnalar zamanla ticari kanallara dönüştü ve uygulama mimarisi içten içe sessiz sedasız çürüdü. Bu benzetmenin koptuğu yer şurası: Irak çevrilmişti; Rusya ise bir komşusunu çeviren taraf.

Dikkatli bir okuyucu bundan sonra neye bakmalı? Üç gösterge, anlaşmanın tek seferlik değil genişlediğine işaret edecektir. Birincisi, Trump'ın adını verdiği Kasım tonajının gerçekten sevk edilip edilmediği ya da rakamın sessiz sedasız, hasarlı Rus rafinerilerinin üretebileceği düzeye çekilip çekilmediği. İkincisi, Oleshky modelinin ikinci bir işgal altındaki kasabaya uygulanıp uygulanmadığı — Moskova'nın bunu önermeye her türlü teşviki var, zira her koridor o topraklarda sürdürdüğü yönetimi olağanlaştırıyor. Üçüncüsü, bir sonraki esir grubunun mevcut tempoda mı geldiği yoksa gecikip gecikmediği; gecikmesi, Moskova'nın her turu ayrı ayrı fiyatlandırmaya başladığına işaret eder.

Bunu yanlış okuyorsam, tek bir yerde ortaya çıkacak: yaptırım mimarisinin kendisinde. Hazine'nin uygulama yazıları Avrupalı bankalara altı ay öncekiyle aynı sıklıkta gelmeye devam ederse, dizel kanalı bir istisnadır, bir kapı değil. Bu yazılar Kasım boyunca seyrekleşirse, Kosachev kendi tarafına doğruyu söylemiş demektir; Washington'ın ödediği bedel bir tanker değil, yaptırım rejimidir.