Erivan'ın biyoçeşitlilik masası 106 dolarlık petrol piyasasıyla yüzleşiyor

Yirmi üçün yirmi ikisi. Bu, Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi'nin (CBD) kendi tespitine göre hükümetlerin 2030'a kadar karşılamakta geride kaldığı Kunming-Montreal hedeflerinin sayısıdır. 19 Ekim'de Erivan'a uçacak olan 196 taraf, kendi sekreteryasının denetimine göre tek bir hedef dışında neredeyse her ölçütte başarısız olan bir çerçevenin metnini iki hafta boyunca paranteze alıp parantezden çıkaracak. Bunu yaparken Brent varil başına 106 doların üzerinde işlem görüyor, Saudi Aramco Dhahran'da vurulan bir binayı onarıyor ve dünyanın sıvılaştırılmış doğalgaz arzının beşte biri hâlâ Hürmüz Boğazı'ndan düzenli biçimde geçemiyor.

Bu durumda egemen kanı, doğanın kaybettiği yönünde. Enerji fiyatı şokları her zaman maliye bakanlıklarındaki oksijeni tüketir; hiçbir emtia fiyatı ve vadeli piyasası olmayan biyoçeşitlilik ise ertelenen ilk kalem olur. Egemen kanı kısmen doğrudur ve göründüğünden daha ilginçtir. Erivan'daki belirleyici soru, delegelerin dil konusunda mutabakata varıp varamayacağı değildir — genellikle sonunda varırlar — asıl soru, çekleri imzalamak zorunda olan maliye bakanlarının artık o çekleri imkânsız kılan bir mali rejim altında hareket edip etmediğidir.

Gerçek baskının nerede olduğundan başlayalım. Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi, 2022 sonlarında, bugünkü delegelerin içinden uçup geldiği ortamdan büyük ölçüde farklı bir makro konjonktürde müzakere edilmiş başlık taahhütleri taşıyor. Bu rakamlar, örtük biçimde, zengin ülke hazinelerinin hareket alanının bulunduğu bir dünyayı varsayıyordu. O dünya, Ekim 2026'nın dünyası değil. Bu hafta aktarılan bölgesel enerji raporlarına göre Avrupa'nın gaz depoları, yılın bu dönemine kıyasla alışılmadık biçimde düşük; Asya spot LNG fiyatları ve Avrupa referans fiyatı ise çok yıllık yüksek seviyelere yaklaşmış durumda. Kuzey Avrupalı bir maliye bakanlığının şu an kış ısıtma sübvansiyonlarına, stratejik rezerv alımlarına ya da kamu hizmeti kurtarma paketlerine yönlendirdiği her euro, bir biyoçeşitlilik fonuna gitmeyen bir eurodur.

Erivan salonunun açıkça dile getirmeyeceği ama pratikte yaşayacağı denge tam da budur. Her iklim ya da doğa kararının dört değişkeni — hız, maliyet, adalet ve siyasi uygulanabilirlik — şu anda maliyet ve siyasi uygulanabilirlik lehine çözülüyor. Peş peşe ikinci bir kış boyunca yüksek enerji fiyatlarıyla boğuşan kuzey hükümetleri, Cali oturumundan bu yana müzakereleri kilitleyen talebi kabul etmeye yatkın olmayacak: Küresel Çevre Fonu'nun dışında, tarafların kendi kontrolündeki bağımsız bir biyoçeşitlilik finansman mekanizması. Bu hükümetler mimari değil, süreç önerecek. Küresel LNG arzının beşte birinin kendi kıyıları çevresinde tazminatsız biçimde yeniden yönlendirildiğini izleyen biyoçeşitlilik açısından zengin küresel güney ise bu öneriyi doğru okuyacaktır.

Karar vericinin adını koyalım. Erivan'da önemli olan aktör, genel kuruldaki çevre bakanı değil; o bakanın müzakere yetkisini imzalamış olan başkentteki maliye bakanıdır. Bir AB üye devletinde bu yetki, gaz alımlarının, elektrik fiyat tavanlarının ve savunma taahhütlerinin öncelikli hak iddia ettiği bir bütçe çerçevesinin içinde oluşturuldu. Kendi başına biyoçeşitlilik açısından zengin bir taraf olarak katılan Körfez devletlerinde ise — ve birkaçı bu konumdadır — yetki bir beklenmedik gelir ortamında oluşturuldu. Asimetri yeni. Küresel biyoçeşitlilik finansmanının kısa tarihinde ilk kez, büyük çek yazmaya en iyi konumda olan ülkeler geleneksel donörler değil.

Eğer biri buna izin vermeyi seçerse, Erivan görüşmeleri tam da bu noktada sürpriz yapabilir. Bir Körfez üreticisinin ciddi bir biyoçeşitlilik finansman taahhüdü sunması — bir pavyon sponsorluğu değil, gerçek işlevi olan bir mekanizmaya katkı — müzakereyi yeniden şekillendirecektir. Bu aynı zamanda masadaki alternatiflerin büyük çoğunluğundan daha ucuz bir iklim diplomasisi biçimi olacaktır; çünkü tropikal orman ülkelerine iletilen biyoçeşitlilik finansmanı, karbon tutumunu bir petrol devletindeki yerli azaltımın ton başına maliyetinin çok küçük bir bölümüyle sağlar. Fizik burada elverişli. Asıl mesele siyaset.

Şüphecinin koltuğu da bir yanıt hak ediyor. Erivan'ı Hürmüz'e bağlamanın abartı olduğu makul biçimde savunulabilir — biyoçeşitlilik diplomasisinin kendi saatiyle ilerlediği, GEF'in yenileme döngüsünün belirlendiği, metinlerin petrol fiyatından bağımsız olarak paranteze alınıp çıkarılacağı söylenebilir. Bu, belirli bir noktaya kadar doğrudur. Ancak bir COP'un bakanlık bölümü, ihtiyari paranın duyurulduğu yerdir; ihtiyari para da enerji piyasaları hareket ettiğinde tam olarak sıkışan ya da genişleyen şeydir. CBD'nin, taraflar finansman konusunda uzlaşamayınca askıya alınan önceki COP'a ilişkin kendi tutanakları aydınlatıcıdır: o başarısızlık, şimdikinden çok daha sakin bir makro ortamda yaşandı. Avrupalı delegelerin kış gazı kaygılarıyla, güneyli delegelerin ise kuzeyin enerji güvenliğinin bir kez daha her şeyin önüne geçirildiğine dair kanıtlarla geldiği bir oda, uzlaşıya hazır bir oda değildir.

Tüm bunların altında daha uzun bir ufuk var ve esas mesele de bu. Biyoçeşitlilik kaybı on yıllar içinde gerçekleşir; bu yıl açılan bir tropikal orman, bu satırları okuyan herkesin ömrü boyunca yitirilmiş bir karbon yutağı ve bir tür envanteri demektir. Kunming-Montreal çerçevesinin 2030 hedefleri, CBD'nin kendi rakamlarına göre tek bir tanesi dışında zaten karşılanamaz hale gelmiş durumda. Erivan, yön düzeltmenin son şansı değil — bir sonraki COP olacak — ama bu, yarı yol denetimidir; yarı yol denetimleri ise programların ya yeniden finanse edildiği ya da sessiz sedasız terk edildiği anlardır. Enerji şoku geçecek. Hürmüz, bir biçimde, bir zaman dilimi içinde yeniden açılacak. Asıl soru, biyoçeşitlilik mimarisinin bu kışın öte yakasında nasıl görüneceği ve şu an acil gaz çekleri kesen maliye bakanlarının, bunu yaparken ormanların ayakta durduğunu hatırlayıp hatırlamayacağıdır.

Erivan çıktısı usule ilişkin bir geçiştirme olursa — bir çalışma grubu, bir yol haritası, daha sonra karar verme kararı — dürüst okuma, diplomasinin başarısız olduğu değildir. Bu mimarinin tasarlandığı mali rejimin artık var olmadığı ve mimarinin bu gerçeğe henüz yetişemediğidir. Önümüzdeki on iki ayın yararlı işi, aciliyete bir başka çağrı değildir. Donör havuzunun değiştiği ve geleneksel donörlerin dikkatinin dağıldığı bir dünyada ayakta kalabilecek bir biyoçeşitlilik finansman mekanizması tasarlamaktır. O mekanizmada Körfez parası olacak ya da yeterli para olmayacak. Erivan, birinin hangisi olduğunu öğreneceği yerdir.